Pamukkale: Suyun taşa dönüştüğü yer

Pamukkale’ye ilk bakışta insan kar yağmış bir yamaç görüyor sanır. Oysa o beyazlık kar değil, taştır. Üstelik bu taş hâlâ oluşmaya devam ediyor. Bu yazıda o basamakların arkasındaki jeoloji hikâyesini anlatmak istiyorum.

Her şey bir çöküntüyle başlıyor

Pamukkale, Ege Bölgesi’nin iç kesiminde, Denizli civarındaki bir çöküntü havzasının kenarında yer alır. Batı Anadolu’nun kabuğu milyonlarca yıldır gerilerek esniyor. Bu gerilme, yer kabuğunu kırıp bloklara ayırıyor; bazı bloklar yükselirken bazıları çöküyor. Jeologlar bu yapılara graben (çöküntü) ve horst (yükselti) diyor.

Bloklar arasındaki kırıklar, yani faylar, yalnızca deprem üretmez. Aynı zamanda derinlere inen birer yol gibidir. Yüzeye düşen yağmur suları bu kırıklar boyunca kilometrelerce derine sızar, yerin sıcaklığıyla ısınır ve sonra yine bu kırıklardan yüzeye geri döner.

Yeraltında kireç toplayan su

Derinlerde dolaşırken ısınan su, kireçtaşı ve mermer gibi kayaçların içinden geçer. Bol karbondioksit içeren sıcak su, bu kayaçlardaki kalsiyum karbonatı çözerek beraberinde taşır. Yani yüzeye çıktığında aslında içinde görünmez hâlde taş taşıyan bir sudur.

Yüzeyde taş yeniden doğuyor

Su yüzeye çıkıp yamaçtan aşağı akmaya başladığında iki şey olur: Basınç düşer ve su soğur. Tıpkı açılan bir gazoz şişesinden gazın kaçması gibi, sudaki karbondioksit havaya karışır. Karbondioksit azalınca su artık çözdüğü kalsiyum karbonatı taşıyamaz ve onu ince katmanlar hâlinde zemine bırakır.

Bu şekilde oluşan kayaca traverten denir. Su yamaçtan aşağı akarken kenarlarda biraz daha fazla çökelti bırakır; kenarlar yükseldikçe küçük havuzlar oluşur, havuzlar taştıkça yeni basamaklar doğar. Bugün gördüğümüz o teraslar, bu sürecin binlerce yıl boyunca kat kat tekrarlanmasının sonucudur.

Beyaz rengin sırrı

Traverteni oluşturan kalsiyum karbonat saf hâlinde beyazdır. Yeni çökelen katmanlar bu yüzden parlak beyaz görünür; havuzlardaki suyun turkuaz rengi ise beyaz zeminin gökyüzünü yansıtmasından ve suyun ışığı süzmesinden gelir. Su akışı kesilen eski bölgeler zamanla grileşir, kararır ve üzerinde bitkiler büyümeye başlar.

Antik bir kaplıca şehri

Bu sıcak sular insanların da dikkatini çok eskiden çekmiş. Travertenlerin hemen üstünde kurulan antik Hierapolis kenti, şifalı suyu ve hamamlarıyla ünlüydü. Bölgedeki depremlerin izleri, yıkılmış yapılarda ve fay boyunca dizilen eski sütunlarda hâlâ görülebilir. Yani Pamukkale’yi yaratan aynı fay hatları, şehrin tarihini de şekillendirmiş.

Kırılgan bir miras

Traverten çok yavaş oluşur ama çok kolay zarar görür. Ayakkabıyla basmak, suyu başka yöne çevirmek ya da kirlilik, yüzyıllarda oluşmuş yüzeyleri kısa sürede bozabilir. Bu yüzden ziyaretçilerin teraslarda yalınayak ve belirlenmiş alanlarda yürümesi isteniyor.

Pamukkale, jeolojinin yalnızca milyonlarca yıl önce olmuş bitmiş olaylardan ibaret olmadığını gösteren güzel bir örnek. Orada yer kabuğu hâlâ çalışıyor, su hâlâ taş taşıyor ve manzara her gün biraz daha değişiyor.